معرفی واحد مدیریت و ترجمان دانش


مفاهیم، عملکردها و برنامه های آینده


تعریف: مدیریت دانش شامل یک فرایند نظام مند برای دستیابی به اهداف سازمان از طریق استفاده بهینه از دانش است.
ترجمان دانش یک فرایند دینامیک و تکرار شونده است که شامل سنتز، نشر، تبادل و به کارگیری دانش برای ارتقای پیامدها میباشد.
مدیریت و ترجمان دانش را میتوان به صورت خلاصه به صورت فرایندی تعریف کرد که برای حل مسائل تصمیم گیری از چرخه دانش و اطلاعات استفاده میکند. در این فرایند ادغام دانش تولید شده با اطلاعات و داده های بومی اهمیت فراوان دارد.

شکل بالا به صورتی بسیار ساده در یک قالب عملیاتی فرایندهای مدیریت و ترجمان دانش را بیان میکند ولی چنانچه هریک از مراحل به صورت عمیق تر بررسی شوند پیچیدگیهای آن مشخص میشود.
چرا مدیریت دانش به عنوان یک حوزه علمی مطرح است؟
• مشخص کردن مساله به شکل قابل اندازه گیری به خودی خود امکان پذیر نیست.
معمولاً مسائلی که در دنیای واقعی مطرح میشوند بسیار کلی و مبهم هستند که میتوانند به اجزای مختلف شکسته شوند. تجزیه مسائل به نحوی که بتوان آنها را در قالب ریز مساله های مرتبط با راه حلهای دانشی بیان کرد نیازمند تسلط به اصول حل مساله و تحلیل تصمیم گیری بر اساس تحلیل اطلاعات و دانش است.
• ایجاد ارتباط بین مساله و شواهد علمی نیازمند دانش متدولوژیک است.
• راه حلهای مختلف یک مساله از نظر دانشی در یک طیف نیستند و باید در یک طیف تاکسونومیک طبقه بندی شوند
دو مورد بالا به این موضوع اشاره دارند که جنس دانش و اطلاعات یکسان نیستند و بنابراین راه حلهای دانشی که برای مسائل مختلف طراحی میشوند نیز انواع مختلف دارند. ایجاد ارتباط بین مساله و دانش، نیازمند شناخت این تاکسونومی در سطح تولید دانش و بکارگیری آن میباشد.
• طراحی راه حلهای مختلف نیازمند مهارت مخصوص به خود است.
طراحی راه حلها علاوه براینکه نیازمند دانش محتوایی است باید به شکلی انجام شود که بتواند پلی بین مسائل مطرح شده و شواهد علمی موجود و دانش تولید شده باشد.
• ایجاد ارتباط بین شواهد علمی و راه حلهای یک مساله نیازمند دانش متدولوژیک است
• نحوه انتخاب بهترین راه حل برای یک مساله نیازمند دانش متدولوژیک است
در فرایند مدیریت دانش راه حلهای مسائل ارزش گذاری میشوند که از این ارزش گذاری میتوان در تصمیم گیری و قضاوت استفاده کرد.
• اجرای راه حلهای یک مساله نیازمند دانش متدولوژیک است
از آنجاییکه دانش کاربردی در سیستمهای ترکیبی (complex) تولید میشود اجرای شامل قوانین و پیش بینیهای قطعی نیستند. این عدم قطعیت اجرای آنها را با چالشهایی مواجه میکند که برخورد صحیح با این چالشها خود یکی از مباحث علمی مهم در حوزه ترجمان دانش است.
• نحوه ارائه بازخورد از اجرا و استخراج مسائل جدید از نحوه اجرا نیازمند دانش متدولوژیک است
• خروجی فرایند مدیریت دانش (دانش سنتتیک) به عنوان یک خروجی علمی مطرح است
• خروجی فرایند ترجمان(به کارگیری) دانش به عنوان یک خروجی علمی مطرح است (Practice Based Evidence)
سه مورد فوق به خروجیهای علمی اجرای دانش کاربردی و ماهیت چرخه ای فرایند ترجمان دانش اشاره دارد که دراین فرایند چرخه ای علاوه براینکه در مورد اجرای راه حلها به شیوه های صحیح تر نزدیک میشویم، اطلاعات و دانش کاربردی مهمی نیز از آن تولید میشود. مدیریت و ترجمان دانش بیشتر مرتبط با حوزه تصمیم سازی هستند. به این ترتیب عمده محصولات این فرایندها محصولات علمی هستند که در تصمیم سازی کاربرد دارند. چنانچه فرایند تصمیم سازی را به طور خلاصه بخواهیم معرفی کنیم شامل مراحل زیر است:
• تحلیل مساله
• طراحی و تحلیل راه حلها
• تحلیل شواهد
• ارزش گذاری راه حلها برپایه شواهد و ماهیت مساله (نقد گزینه ها)
• بومی سازی
تحلیل مساله
تحلیل مساله برای اهداف مختلف بکار گرفته میشود ولی برای تحلیل مساله در حوزه مدیریت و ترجمان دانش موارد زیر مورد نظر هستند:
• پیامدهای مساله
• اجزای مساله
• ریشه مساله
• تقسیم بندی راه حلهای بالقوه مساله از جنبه تاکسونومی دانشی
طراحی و تحلیل راه حلها مهمترین هدف عملی طراحی و تحلیل راه حلها در فرایند مدیریت دانش این است که بتوان راه حلهای مختلف را براساس دانش و اطلاعات ارزش گذاری کرد؛ به عبارتی باید راه حلها به شکلی طراحی شوند که امکان ارزش گذاری آنها وجود داشته باشد. چنانچه این مرحله منجر به ایجاد سناریوهای جایگزین شود، مدیریت و ترجمان دانش در سطح تصمیم سازی معنی پیدا خواهد کرد. تحلیل شواهد برای تحلیل شواهد مراحل زیر انجام میشود:
• جستجوی شواهد مرتبط با مساله و راه حل
• نقد شواهد
• تحلیل نتایج شواهد
• سنتز نتایج شواهد
ارزش گذاری راه حلها
همانطور که قبلا نیز ذکر شد طراحی راه حلها لازم است به شکلی انجام شود که قابل ارزش گذاری براساس شواهد علمی باشد. پس از طراحی راه حلها و بدست آوردن شواهد مرتبط با آنها مهمترین اقدامی که در این راستا لازم است این است که چنانچه راه حلها در قالب سناریوهای جایگزین طراحی شده باشند شواهد علمی، اطلاعات و داده ها نیز در همین قالب سنتز شوند تا بتوان ارزش گذاری علمی سناریوها را انجام داد.
بومی سازی
پس از سنتز نتایج شواهد علمی در قالب سناریوها فرایند تصمیم سازی باید براساس اطلاعات بومی مرتبط با به کارگیری راه حلهای مختلف تکمیل شود. این مراحل نهایی شامل موارد زیر هستند:
• ارزیابی راه حلها براساس میزان تعمیم پذیری نتایج شواهد
• ارزیابی راه حلها براساس میزان پذیرش آنها
• ارزیابی راه حلها براساس میزان سهولت اجرا
• ارزیابی راه حلها براساس هزینه ها
• اجرای فرایند تصمیم سازی چند معیاره (MCDM)
اجرا
اجرای دانش سنتز شده یا نتیجه تصمیم سازی یا به صورت کلی کاربردی کردن دانش عمدتاً مبتنی بر مدیریت اطلاعات و داده ها میباشد؛ به همین دلیل هرچه زیرساختهای اطلاعاتی کامل تر باشند فرایند ترجمان دانش نیز رواتر و نتایج آن علمی تر و عملیاتی تر خواهد شد.
برای مدیریت عملکرد در راستای مدیریت اطلاعات آنچه بیشترین اهمیت را دارد تدوین، اندازه گیری و مقایسه شاخصهای مناسب با استانداردها است، به همین دلیل میتوان به طور خلاصه موارد زیر را به عنوان مراحل اجرا نام برد:
• بازنگری اجزای مساله در محیط
• طراحی شاخصهای اصلی
• طراحی شاخصهای مکمل و کنترلی
• مشخص کردن استانداردهای عملکرد مبتنی بر شواهد
• مشخص کردن داده های مورد نیاز برای هریک از شاخصها
• مدیریت و ثبت داده ها
در همین راستا بازخورد نیز عبارتست از:
• تحلیل داده ها مبتنی بر شاخص‌ها
• تحلیل اختلاف عملکرد با استاندارد
• تحلیل مساله براساس اختلاف مذکور
بروندادهای علمی فرایند مدیریت/ترجمان دانش
برای اینکه واحد بتواند به عنوان یک واحد پژوهشی در سطح کشور معرفی شود لازم است تا محصولات علمی تعریف شده ای در این حوزه در نظر داشته باشد که علاوه براینکه بتوانیم عملکرد واحد را در قالب آنها نظم دهیم، بتوانیم استانداردهای بروندادهای علمی واحد را نیز در قالب آنها مشخص و معین کنیم. این محصولات شامل موارد زیر هستند که برای هریک از آنها استانداردهای تدوین و طراحی نیز مشخص شده است.
• تحلیل مساله
• شواهد سنتتیک
• مطالعه مروری نظام مند
• سیناپس‌ها
• راهکارهای عملکرد
• شواهد مبتنی بر عملکرد
استانداردها و پیامدهای تحلیل مساله
• مساله به خوبی تعریف شود
• مصادیق عینی مساله مورد نظر مشخص شوند
• علل ریشه ای هریک از مصادیق مشخص شوند
• علل ریشه ای به شکلی بیان شوند که بتوان راه حلی از جنس برنامه ریزی یا سیاستگذاری برای آن درنظر گرفت
• تاکسونومی دانش مورد نیاز تعیین شود
• کلیه stakeholder ها در فرایند تحلیل مساله درگیر شوند
• ابعاد مساله اندازه گیری شود و به شکل قابل اندازه گیری ارائه شود
• تعریف مساله باید به صورت فاصله وضعیت موجود از حد مطلوب شاخصها بیان شود
استانداردها و پیامدهای مطالعه مروری نظام مند
• سوال به صورت شفاف مطرح شود به شکلی که بتوان براساس آن جستجوی نظام مند انجام داد
• سوال باید برمبنای یکی از ابعاد مساله ای باشد که در فرایند تحلیل مساله به آن پرداخته شده است
• کلیه پایگاههای داده ای مرتبط باید جستجو شوند
• استراتژی جستجو باید مشخص و شفاف باشد
• معیارهای ورود و خروج مطالعات باید مشخص و شفاف باشند
• معیارهای نقد مقالات باید مشخص شوند
• ویژگیهای جمعیتی هر مطالعه و فاکتورهای مورد بررسی هر مطالعه مشخص شوند
• پیامدهای قابل اندازه گیری آنها باید مشخص شوند
• همگونی یا ناهمگونی نتایج مقالات باید به صورت کمی یا کیفی بررسی شوند
• ارتباط ناهمگونی احتمالی با شاخصهای کلیدی هر مطالعه باید تحلیل شود
استانداردها و پیامدهای سیناپسها
• سیناپسها باید یک فرایند ساختار یافته جستوی شواهد انجام شوند
• کاربردهای عملی نتایج مطالعه بررسی و تحلیل شوند
• کاربرد عملی نتایج در جمعیت های مختلف و در شرایط مختلف مشخص شوند
• استانداردهای عملکرد در شرایط مختلف و جمعیت های مختلف مشخص شوند
• در صورت عدم امکان تعیین استانداردهای عملکرد علت آن بحث شود
• نیاز به مطالعات بیشتر در حوزه مورد نظر از جنبه های زیر تحلیل شود
• تنوع جمعیتی بیشتر
• بررسی فاکتورهای بیشتر
• ارزیابی پیامدها بیشتر
استانداردها و پیامدهای شواهد مبتنی بر عملکرد
• شاخصهای کلیدی عملکرد باید مشخص شوند
• عوامل مداخله گر در تعیین نقش هریک از شاخصهای عملکرد در پیامدهای آموزشی باید مشخص شوند
• اندازه گیری نقش هریک از فاکتورهای عملکردی در پیامدها باید با یک روش آماری قابل قبول و با حذف اثر فاکتورهای مداخله گر باید انجام شود
• مدت زمان پیگیری نتایج عملکردی برای دستیابی به پیامدهای مورد نظر باید مشخص شود
• نحوه نمونه گیری و فواصل زمانی آن باید متناسب با مدل تحلیل آماری باشد
استانداردها و پیامدهای راهکارهای عملکرد
• سوالات آنها مبتنی بر اصول طراحی سوالات فورگراند، کاملا شفاف و بر اساس فرایند تحلیل مساله باشد
• سناریوهای جایگزین برای هر سوال مشخص و شفاف باشند
• ارزش گذاری سناریوها براسای شواهد پژوهشی و شاخصهای بومی انجام شود
• فرایند اجماع برای انتخاب بهترین سناریو کاملا شفاف باشد
• در فرایند اجماع موارد اتفاق نظر و عدم اتفاق نظر کاملا مشخص شوند
• موارد اختلاف نظر ریشه یابی شوند
• قدرت توصیه ها بر مبنای قدرت شواهد و میزان اتفاق نظر تعیین شود
برنامه توسعه واحد
با توجه به اینکه میزان پیچیدگی و کامل بودن فعالیت های واحد مدیریت و ترجمان دانش وابسته به زیرساختهای اطلاعاتی مرکز میباشد لذا فازهای توسعه ای بر اساس میزان پیشرفت توسعه زیرساخت اطلاعاتی طراحی شده اند.
فاز اول:
تولید دانش سنتتیک- تحلیل مساله براساس اجماع
در فاز اول که دسترسی به داده های بومی صفر درنظر گرفته شده است صرفا فعالیتهای واحد در راستای بکارگیری دانش تولید شده و تولید دانش سنتتیک شامل مطالعات مروری نظام مند و سیناپس ها میباشد. در این فاز هدف بر این است که پشتوانه علمی واحد تقویت شود تا زمانی که نیازمند تلفیق اطلاعات بومی و دانش تولید شده هستیم بتوانیم با سرعت بیشتر و کیفیت بهتر عمل کنیم.
از آنجاییکه تحلیل مساله برای آغاز بسیاری از کارهای واحد الزامی است بنابراین در این فاز تحلیل مساله براساس نظر خبرگان و اجماع آنها انجام میشود.
فاز دوم:
تحلیل مساله براساس جمع آوری داده های مرتبط و تحلیل نتایج پایگاههای داده
در این فاز زیرساخت اطلاعاتی در حدی وجود دارد که دسترسی به پایگاههای داده موجود داشته باشیم و بتوانیم براساس تحلیل آنها اطلاعاتی از وضعیت موجود بدست بیاوریم. در این شرایط بهتر است بر تحلیل مساله بیشتر تمرکزکنیم.
فاز سوم:
سنتز شواهد مبتنی بر تحلیل مساله و تولید دانش عملیاتی با توجه به تجمیع دانش تولید شده، تحلیل اطلاعات انباره داده و تحلیل خبرگان
در این فاز انباره داده به وجود آمده است و توان ادغام دانش تولید شده با داده های بومی وجود دارد.
فاز چهارم:
جمع آوری اطلاعات از اجرای دانش عملیاتی
دراین فاز امکان سنجش عملکرد بر اساس شاخص ها به وجود آمده است؛ بنابراین میتوان از اجرای توصیه های راهکارها یا دانش عملیاتی اطلاعات ارزشمندی بدست آورد. دراین فاز انجام پروژه های ممیزی و پژوهش در عملیات (action research) بیشتر مورد توجه قرار خواهند گرفت.
فاز پنجم:
چرخه حیات مبتنی بر تعامل دوسویه ترجمان دانش و مهندسی داده
این فاز زمانی است که انباره داده و پایگاههای داده مرتبط به سطحی از تکامل رسیده اند که قابلیت به روز رسانی خود از طریق بازخوردهای نظام مند را دارند. در این فاز علاوه براینکه از داده های انباره داده ها برای ارتقای دانش استفاده میشود از دانش تولید شده نیز برای ارتقای انباره داده نیز استفاده میشود.
drshirvani2

دکتر آرمین شیروانی

دبیر کارگروه مدیریت و ترجمان دانش

- دکتری آموزش پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی